Châm Ngôn – La Rochefoucauld

Vì danh sách này dành cho những người mới bắt đầu đọc triết học nên nó đề cao những thể loại sách triết ai cũng đọc thử được. Và một trong số thể loại đó là bộ sưu tập châm ngôn. Bộ sưu tập của La Rouchefoucauld là tác phẩm điển hình, bao gồm mấy trăm đoạn dài từ một câu đến bốn, năm câu ngắn, dí dỏm, thể hiện xu hướng của tác giả để lật ngược ý kiến mà nhiều người mặc nhiên thừa nhận.

Nguồn gốc của bộ châm ngôn Maxims khá là thú vị, người đọc cũng phải tâm niệm nếu muốn hiểu về cách suy nghĩ của tác giả. Ở Paris từ thế kỷ 17, một số phụ nữ thuộc giới trung lưu, thượng lưu bắt đầu tổ chức các “buổi họp mặt văn học” có mục đích là bàn bạc về nhiều chủ đề khác nhau và những nhà văn tham gia có thể đọc tác phẩm mới của mình cho thành viên khác nghe.

Người ta đánh giá cao lời nhận xét sắc sảo, đặc biệt là về tâm lý con người và đó cũng là sở trường của La Rochefoucauld. “Bộ châm ngôn” của ông kết hợp lại những lời bình luận văn vẻ, đầy hoài nghi về động cơ con người và đời sống xã hội. Cách tinh tế mà “bề ngoài” và “thực tại” mâu thuẫn với nhau, tác động lẫn nhau được phơi bày. Cách người ta tự dối mình ngay trong khi họ lừa dối người khác được vạch trần. Cách người ta bị mắc kẹt không thoát khỏi lòng tự ái ngay khi lên đỉnh tình yêu dành cho người khác được mổ xẻ tỉ mỉ.

Từ khoá trong tác phẩm này chắc là “lòng tự ái” hoặc (dịch sang tiếng Việt chuyên môn hơn một chút) là “tính ái kỷ” (tiếng Pháp là amour propre, tiếng Anh là self-love). La Rochefoucauld cứ cho rằng những “mưu mô” của tính ái kỷ là vô số, ta cần đến tài năng của một triết học gia kim nhà tâm lý học để nhận ra.

Theo câu nổi tiếng nhất từ bộ Maxims: “Một số người chắc sẽ không biết say tình khi chưa một lần nghe nói về nó.” (Đảo ngược lại ý kiến phổ biến theo đó tình yêu là trải nghiệm thông thường, ám chỉ nhiều người tưởng họ yêu chỉ vì nghe người khác nói về kinh nghiệm thần bí này mà sinh ra ý họ cũng bắt buộc phải có.)

Xét về “bề ngoài” và “thực tế” trong cách giao tiếp giữa người và người, La Rochefoucauld cứ nhận xét cộc lốc: “Ta quen việc nguỵ trang trước người khác đến độ cuối cùng ta nguỵ trang với chính mình.” (Đảo ngược lại ý kiến phổ biến theo kiểu tôi đeo mặt nạ ra ngoài xã hội thì chỉ có hậu quả là người khác không nhận sự thật về tôi, thực ra có nguy cơ tôi cũng không biết tôi là ai nữa.)

Nhưng không phải câu nào của tác giả cũng mang tính tiêu cực, vỡ mộng: “Về mặt tâm trí, phép xã giao là cách suy nghĩ vừa tử tế vừa tinh tế về những người khác.” – Nhiều quan điểm có mùi bi quan trong sách của La Rochefoucauld ắt hẳn là có. Nhưng khi ông nói với giọng nhẹ nhàng hơn một chút thì ông có khả năng khiến cho người đọc xúc động.