Nhiều người ngại bước bước đầu tiên (lên bậc dưới nhất) của “cầu thang triết học” vì không rõ một điều cũng cần phải nhớ: về cơ bản có 3 loại triết khác nhau dành cho những người đọc triết. Vì các lí do khác nhau – thứ nhất có kiểu triết học có thể gọi là nghiên cứu về triết học mà nhiều người ở Việt Nam tưởng là dạng duy nhất, tựa như triết học này là cây duy nhất mà họ nhìn thấy thì che khuất cả rừng còn lại. Đúng là “triết học nghiên cứu” mang tính hàn lâm, có thuật ngữ riêng, nhiều khi có trường phái riêng nữa, mà tất cả điều đó khiến cho nó khó tiếp cận với “người ngoài cuộc”.
Nhưng còn hai loại triết học người ta hay bỏ sót, đầu tiên có một nhóm có thể gọi là “triết học cuộc sống” mang tính định hướng cho cuộc đời cá nhân. Tiếp theo, có triết học mà tôi sẽ đặt tên là “triết học khái niệm”, tức loại tác phẩm tạo ra những khái niệm chúng ta cần để nói chung về những vấn đề xã hội ta phải đương đầu ngay trong kỷ nguyên hiện tại. Triết học cung cấp cho ta một mô hình khái niệm, vừa đủ trừu tượng vừa đủ chi tiết, để suy nghĩ thấu đáo về xã hội nói chung, lịch sử nói chung, tâm lý, ngôn ngữ, văn hoá, khoa học nói chung, có khi để suy nghĩ về tất cả chủ đề này cùng một lúc.
Ba tác phẩm tôi đã bàn đến và tác phẩm cuối tôi sẽ bàn tới sau này thuộc “triết học – cách sống” là loại triết học dễ tiếp cận nhất với người mới bắt đầu quan tâm đến môn triết. Còn tác phẩm tôi sẽ giới thiệu trong đoạn này là tác phẩm duy nhất thuộc nhóm “triết học – khái niệm chung”. Nó là bài trả lời câu hỏi: Khai sáng là gì của Immanuel Kant. Bài mở đầu với vài ba câu tôi thấy phải đặt trong số những dòng cao đẹp nhất nhà triết từng viết trong cả thời kỳ hiện đại (đây cũng là thời kỳ mà chính những dòng này đã giúp mở đầu).
“KHAI SÁNG LÀ SỰ THOÁT LY CỦA CON NGƯỜI RA KHỎI TÌNH TRẠNG VỊ THÀNH NIÊN DO CHÍNH CON NGƯỜI GÂY RA. VỊ THÀNH NIÊN là sự bất lực không thể vận dụng trí tuệ của mình một cách độc lập mà không cần sự chỉ đạo của người khác. Tình trạng vị thành niên này là do TỰ MÌNH GÂY RA, một khi nguyên nhân của nó không phải do sự thiếu sót trí tuệ, mà do sự thiếu sót tính cương quyết và lòng can đảm, dám tự mình dùng trí tuệ phục vụ cho mình mà không cần đến sự chỉ đạo của người khác. Sapere aude! Hãy có can đảm tự sử dụng trí tuệ CỦA CHÍNH MÌNH! đó là câu phương châm của Khai Sáng.”
Đôi điều cần lưu ý trước khi đọc. Thứ nhất là phần mở bài truyền cảm ở trên không điển hình cho thân bài mà cũng có một số khúc khô khan, bắt bẻ, sẽ không khiến trái tim của người đọc đập mạnh như đoạn đầu. Thứ hai là “phản tham chiếu”. Với Kant “khai sáng” dứt khoát không có liên quan đến kiểu giác ngộ cá nhân về mặt tinh thần mà nhiều người sẽ nghĩ đến, nhất là khi nghe nói về “Enlightenment” tiếng Anh. Thay vào đó nó là quá trình công khai, mang tính xã hội mà Kant muốn định nghĩa để đẩy mạnh nó.
Khai sáng là gì đối với Kant? Nó là phương pháp để thoát khỏi bóng ma bán khai, thiếu văn minh mà theo Kant gần như xã hội con người nào đến lúc bấy giờ đã mắc phải. Về cơ bản nó là quyền sử dụng công khai và tự do LÝ TRÍ cá nhân để giúp cho cuộc sống cộng đồng có tiến bộ.
Có thể nói đối với Kant có hai điều đặc biệt cản trợ xã hội có tiến bộ theo chiều hướng khai sáng, một là tình trạng dựa dẫm vào những người (hoặc nhóm người) có quyền hành hoặc thế tục (tức thuộc chính quyền) hoặc tinh thần (tức thuộc quyền hành tôn giáo). Thứ hai là sự tin cậy hoàn toàn vào giới chuyên gia là xu hướng Kant thấy trên đà phát triển mạnh đúng vào thời điểm ông ấy sống.
Kant nói đến khía cạnh thứ hai của vấn đề theo tôi là một trong những lí do bài “Khai sáng là gì?” vẫn là bài viết triết học đáng đọc. Tầm quan trọng của kiến thức khoa học, kỹ thuật ngày nay trong gần như mỗi lĩnh vực của cuộc sống con người càng lớn thì rủi ro càng nghiêm trọng. Người ta sẽ đứng bất lực trước những vấn đề lớn nhỏ mà chỉ những nhà khoa học, nhà kỹ thuật – chuyên gia theo đúng nghĩa của Kant – mới có thể giải quyết.
Leave a Reply