Ở Việt Nam có nhiều người tin chắc Khổng Tử chủ yếu là nhà tư tưởng Nho giáo đầu tiên – một triết học gia đã bênh vực cho những vai trò xã hội thủ cựu hoặc bào chữa cho cách suy nghĩ gọi là “tam tòng, tứ đức” ở phụ nữ. Dù sao, khi đi sâu vào tác phẩm quan trọng nhất của ông, tức Luận Ngữ, bạn vẫn sẽ khó thấy tư tưởng trọng nam khinh nữ. Và theo tôi, không có lí do gì để xa lánh tuyệt tác này; thậm chí, nên áp dụng cách suy nghĩ của Khổng Tử để đối đầu với những vấn đề hàng ngày. Miễn là mình nhớ nội dung đang đọc vốn thuộc một nền văn hoá khác hẳn của chúng ta và được biên soạn cách đây hơn hai ngàn năm.
Luận Ngữ đúc kết lại một tư tưởng cao quý, nhằm trả lời cho câu hỏi: có trình độ học vấn để làm gì? (Tôi nói Khổng Tử dứt khoát KHÔNG NGHĨ mục đích của một nền giáo dục tốt là có công việc béo bở với mức lương cao thì chắc chẳng ai thấy ngạc nhiên cả.).
Hoặc cũng có thể nói trọng tâm của sách là sự tương phản giữa hai loại tính cách con người: “quân tử” và “tiểu nhân”. Kẻ thứ nhất là người đề cao sự công bằng trước lợi ích, người biết giữ bình tĩnh khi xung quanh ai cũng bồn chồn, và, như đã nói, người hướng tới sự hiểu biết: người muốn “biết mình, biết người” mà không bao giờ tỏ ra đắc chí.
Hoặc nói cách khác: trọng tâm của Luận Ngữ là lý tưởng xã hội, là câu trả lời cho câu hỏi “ta phải làm gì để xây dựng một đất nước thịnh vượng, một cộng đồng vững mạnh, nhân đạo, XXX có cơ sở thực tế trong phong tục tập quán mà bản năng của người dân cũng được dung hoà với nhau qua sự dẫn dắt của nhóm người tinh hoa, có tầm nhìn rộng.”
Luận Ngữ của Khổng Tử không phải loại sách triết học dễ đọc. Bạn chọn phiên bản tóm tắt cũng được, nhưng nên nỗ lực đọc tất cả những lời nói, châm ngôn, câu chuyện, đối thoại ngắn, mặc dù giá trị của từng đoạn không ngang bằng nhau về mặt triết học. Như vậy bạn sẽ thấy một số nét ở Khổng Tử, chẳng hạn như một tính chất luận chiến nhất định hay một bộ óc hài hước gượng gạo hiếm thấy trong hình ảnh rập khuôn thông thường. Những bạn đọc muốn có cái nhìn về Khổng Tử một cách vừa toàn diện vừa cô đọng hơn thì có thể tìm đến bản phân tích của nhà triết học Đức Karl Jaspers. Chương ngắn về Khổng Tử trong “The Great Philosophers” là một trong những bản tóm tắt nhân sinh quan của nhà triết học sâu sắc nhất tôi từng đọc.
Leave a Reply