vnexpress, 20/7/2018
Đối với một người nước ngoài, việc đi mua sách ở VN có những niềm vui và nỗi đau đớn khác nhau mà tôi thấy rõ từ khi tôi qua VN sống.
Một điều không tranh cãi được là văn hoá sách VN có một số nét đẹp. HN có phố sách và SG có đường sách là hai nơi thật lý tưởng để đọc sách thoải mái hay ngồi bình yên quan sát thế giới xung quanh. Người trẻ VN hay đứng ở nhà sách đọc thử hoặc lảng vảng mấy tiếng đồng hồ không mua mà không có nhân viên nào liếc nhìn khó chịu – một cảnh trí tôi ít khi gặp ở phương Tây.
Về mặt tiêu cực, phần lớn nhà sách VN có vẻ hơi vô tổ chức. Có bao nhiêu lần tôi vào tiệm sách tìm mua quyển sách mà được bạn giới thiệu. Tự kiếm sách không ra thì nhờ nhân viên tìm giúp, đôi khi người này kiểm tra trên máy tính xác định nhà sách còn đến 10 quyển để bán, nhưng lục lọi cả 10 phút thì vẫn không tóm được quyển nào.
Nếu tôi không phải là kiểu “mọt sách” thích lảng vảng giữa giá sách thì chắc là tôi đã bắt đầu mua sách online lâu rồi.
Thứ đến, có vấn đề lựa chọn sách để đọc. Tôi càng học tiếng V thì càng có hứng thú mua sách tiếng V, nhưng đa phần sách người ta bán không hợp gu tôi. Sách khuyên mình làm giàu nhanh chóng tôi không mua vì tôi chủ yếu đọc sách để bỏ quên chuyện kiếm tiền khó như thế nào. Truyện tranh Nhật Bản thì hình như dành cho độc giả ít hơn tôi vài chục tuổi. Cuối cùng còn có vô số sách ngôn tình mà cốt truyện thiếu đầy đủ, nhân vật chính mờ ảo, văn phong khá rập khuôn máy móc, cũng như quá nhiều câu xoáy lẫn lộn mập mờ xung quanh mấy từ “xa xôi”, “hạnh phúc”, “trái tim”, “chàng ta” mà có khi khiến tôi chóng mặt . . .
Khó hơn nữa là tôi không biết lấy đâu ra thông tin đáng tin cậy có thể giúp tôi nhận ra sách nào thật sự hay, sách nào không. Tôi tra trên Google thì thấy phần lớn bài viết về sách ở VN có mục đích chính là quảng cáo (hoặc rõ ràng hoặc trá hình) – nhiều bài của fan hâm mộ gợi ý mọi người đọc một cách bồng bột, nhiều lời nhận xét cay độc của tụi anti-fans.
Tóm tắt lại, hình như thị trường sách VN đang phát triển và thịnh vượng, nhưng trong một khía cạnh khác thì có vài ba vấn đề.
Thứ nhất, thị trường sách VN nhan nhản đầu sách mới dư thừa. Hình như việc xuất bản sách tương đối dễ (so với các đất nước phương Tây là rất dễ) trong khi chất lượng trung bình của sách được xuất bản nhiều khi không được chú trọng. Ở Tây, số nhà xuất bản có xu hướng giảm mạnh, [một phần là vì giá thành sản xuất và phân phối sách tương đối cao]. Còn ở VN số nhà xuất bản và số lượng sách mới được in ra bán có vẻ ngày càng tăng một cách chênh lệch với nhu cầu trên thị trường – vừa về mặt số lượng sách người ta sẵn sàng mua, vừa về mặt chất lượng sách mà đọc giả cần. Ngành in ấn bao gồm NXB nhà nước lớn, NXB tư tương đối lớn và khá nhiều NXB nhỏ đủ loại. Cả ba đều sản xuất ào ạt.
Lấy ví dụ, năm ngoái NXB xuất bản sách của tôi xuất bản không ít hơn 50 cuốn mới. Nhưng trưởng văn phòng truyền thông phải thú nhận anh ấy hoàn toàn không đủ thời gian để giới thiệu hết 50 sách cho độc giả một cách bài bản. Với hàng tá NXB khác theo chính sách tương tự (xuất bản càng nhiều đầu sách mới càng tốt), hèn chi các bạn đọc VN ghé nhà sách không thấy trước mắt mình một bối cảnh phong phú mà chỉ thấy choáng ngộp, bối rối.
Một số NXB sách giới thiệu sách một cách không đầy đủ, còn một số khác thì làm điệu ngược lại: đới với họ nội dung và văn phong chỉ là chuyện phụ đính kèm, còn PR mới là chuyện chính. Rõ ràng trong một thị trường tự do, công ty in ấn nào cũng có quyền bán sản phẩm của mình bằng cách mà họ mong muốn, nhưng rõ ràng không kém, độc giả VN đã không được phục vụ tốt bởi các NXB mà đẩy mạnh kiểu sách họ tự nhận ra có giá trị thấp kém.
Hơn nữa, hình như ở VN có rất ít nhà phê bình có khả năng viết bài review không thiên vị để giúp bạn đọc kiếm ra sách vừa hay vừa hợp thị hiếu và – quan trọng không kém – để giúp người ta mở rộng cuộc thảo luận công cộng về sách. Thị trường sách ở các nước nói tiếng Anh có ưu điểm này – nếu bạn muốn biết ý kiến của một người thực sự hiểu biết về sách thì bạn có thể đọc bài review chi tiết của một nhà phê bình chuyên nghiệp mà không phải là chuyên gia hàn lâm, cũng không phải bạn hay fan của tác giả và nhất định không phải nhân viên marketing của NXB.
Cuối cùng là việc thống lĩnh thị trường của 2, 3 thể loại, trong số đó ngôn tình là thể loại nổi bật.
Việc thuyết phục giới trẻ VN giảm bớt số sách ngôn tình họ đọc chắc là nhiệm vụ bất khả thi vì sách kiểu này đáp ứng một nhu cầu gì đó đã ăn sâu vào máu. Nhưng việc thuyết phục người ta giải toả nhu cầu đó một cách tinh tế hơn là điều tôi thấy rất cần thiết.
Tôi không bị dị ứng ngôn tình VN vì đại đa số sách thuộc thể loại này chỉ có mục đích là giải trí, cũng không phải vì tôi nghĩ sách nào cũng nhất thiết phải giúp người đọc suy nghĩ sâu sắc hơn.
Và tôi hoàn toàn không nghĩ rằng chủ đề như tình yêu đơn phương, mối quan hệ đổ vỡ cần thiết có gì phù phiếm. Rõ ràng chúng là chủ đề của nhiều tuyệt tác văn học thế giới.
Nhưng, như một nhà văn Đức từng nói, sự nhạy cảm trong văn chương cần đến nhiều hơn ánh trăng và giọt nước mắt.
Tình yêu là chủ đề phức tạp, có khi mâu thuẫn đến nghịch lý, mà nó cần đến năng khiếu của nhà văn thật tâm lý, thật giàu tưởng tượng, thành thạo kĩ thuật kể chuyện và xây dựng nhân vật hư cấu – một số yếu tố mà tôi thấy thiếu ở mấy tác giả ngôn tình VN tôi đọc đến tận bây giờ.
Phân tích nốt thì hình như có vài ba cách đầy hứa hẹn để đương đầu với những vấn đề mới nêu.
Để tạo điều kiện xây dựng cho thị trường sách tinh tế hơn, báo giấy và báo mạng đều có thể thúc đẩy một văn hoá phê bình sách chính hiệu, cộng tác với nhà phê bình chuyên nghiệp thực sự có năng khiếu để viết review cho quan chúng. Và họ cũng có thể phân biệt rõ bài review nào thực sự đánh gía sách mới một cách vô tư, bài nào được đăng vì đằng sau có bên nào đó bỏ ra tiền.
Các NXB VN có thể ưu tiên việc quảng bá ít sách hơn với chất lượng cao hơn. NXB nào có đối tượng mục tiêu là người trẻ thích đọc tiểu thuyết hay truyện ngắn có thể tập trung vào sách có cốt truyện mạch lạc và những nhân vật được xây dựng hẳn hoi được sáng tác bởi những tác giả có trình độ học vấn đủ cao, không chỉ viết dựa trên kinh nghiệm mờ ảo của mình trên tình trường.
Và những người đọc nên cảnh giác hơn khi đối đầu với lời lẽ đại ngôn của những người có tiếng nói hoặc mấy nhân viên marketing. Họ muốn nhận được sự phục vụ tinh tế hơn ở thị trường sách thì họ có thể đòi hỏi hơn khi đứng trước bàn sách mới, quyết tâm chỉ mua sách của tác giả có một góc nhìn thật sáng tạo, không chỉ một cái tông giọng nghe quen quen vì nhắc nhở bạn đến cái gì đó xa xôi. . .
Nếu thêm vào đó, các chủ nhà sách VN có thể thu xếp lại thành hàng bài bản và tăng lương cho mọi nhân viên có khả năng xác định vị trí của từng đầu sách trong vòng vài phút thì tôi và các đọc giả yêu sách khác sẽ ăn mừng lớn.
Cứ theo tình trạng lộn xộn hiện nay, một điều có thể dễ dàng dự đoán là trong tương lai số nhà sách bị phá sản vì không cạnh tranh được nữa với các trang mạng sách siêu tổ chức thì không hề ít.
Còn nếu cải thiện được tôi và các bạn mọt sách của tôi chắc có thể lảng vảng giữa giá sách đọc thử mãi mãi và mãi mãi.
Leave a Reply