Symposium – Plato

Luận Ngữ của Khổng Tử bao hàm nhiều chủ đề phong phú. Còn Đối Thoại Symposium của Plato chỉ có một đề tài thôi: tình yêu. Nó gián tiếp vẽ một bức tranh đầy màu sắc của người Hy Lạp cổ – một trong số hai dân tộc phương Tây, cùng với người Đức hiện tại, được coi là có năng khiếu xuất sắc về môn triết.

Khung cảnh của Symposium là một bữa tiệc tưng bừng có 6, 8 khách mời lần lượt phát biểu về cùng một vấn đề: tình yêu có ý nghĩa gì trong cuộc sống của con người. Khó mà biết được rằng Plato đã tưởng tượng ra phần lớn bài diễn văn hoặc viết lại nội dung dựa trên sự thật. Nhưng việc ông ấy có thể lấy một buổi tiệc kiểu này làm cơ sở của một tác phẩm triết cho thấy những cuộc nói chuyện thoải mái về triết học thời đó là một phần quan trọng trong cuộc sống ở giới trung lưu Athens.

Không phải tất cả các bài phát biểu trong Symposium cũng hay như nhau. Nhưng điều quan trọng ở đây là bài nào phản ánh “hoàn cảnh con người” của người nói, nhằm giúp người đọc thấy rõ những lý thuyết được trình bày, những câu chuyện được kể lể, mà không tách ra khỏi tính cách và môi trường sống. Đó chính là lí do Symposium được nhiều người coi là tuyệt tác văn chương, chứ không phải chỉ là tác phẩm triết học thú vị.

Ba bài diễn thuyết hay nhất thuộc về phân nửa sau của đối thoại. Bài đầu tiên có sự góp mặt của Aristophanes (là nhân vật lịch sử có thật, thậm chí là một trong số nhà soạn kịch hài lớn nhất của thế giới cổ đại phương Tây). Luận điểm của Aristophanes nhắm đến việc mở rộng cách suy nghĩ phổ biến về tình yêu, về nỗ lực tìm (theo đúng quan điểm của Aristophanes là nỗ lực TÌM LẠI) “nửa kia của mình”. Aristophanes đáp lại câu hỏi về tình yêu bằng cách dệt lên một thần thoại vừa vui vừa lạ theo đó loài người vốn có bản chất đôi, chỉ về sau bị “chặt ra” thành hai tồn tại riêng vì dạng sống nguyên thuỷ có sức mạnh đủ để làm sụp đổ vương quyền của các vị thần thánh.

Sau Aristophanes là Socrates – anh hùng trong “truyện”. Ông giãi bày lý thuyết về tình yêu mà cho đến bây giờ được biết dưới tên là “Platonic love”. Luận điểm chính về tình yêu dành cho một đối tượng cụ thể thực ra chỉ là một bậc trên một cầu thang có nhiều tầng bậc cao hơn. Tình yêu “thông thường” theo Plato/Socrates có bản chất lưng chừng, không xuất phát từ trời (như một số diễn giả trong cuộc khẳng định), cũng không chỉ mang tính trần tục. Vậy mục đích của một người cao quý theo kiểu Plato là làm cho tình yêu vốn con người của mình thanh khiết hơn: là cầu thang từ những bậc dưới (yêu một người đẹp mắt hay đẹp nết) đến những bậc trên: yêu bản thân nhan sắc, bản thân tính nết đẹp, ngay cả yêu những “hình tướng” đẹp mà theo Plato là điều kiện tối cần thiết về mặt trí tuệ cho từng trải nghiệm chỉ có một trên đời.

Lý tưởng đó nghe … cũng đẹp nhưng lại rất trí thức. Nên Socrates phát biểu xong thì đến lượt Alcibiades giải thích ý nghĩa của tình yêu từ một góc nhìn cá nhân hơn nhiều. Với kẻ ăn chơi từng trải này, mối tình có tầm quan trọng lớn nhất đối với anh ấy chính là tình bạn bè thân mật, gần như là tình yêu, dành cho bản thân Socrates, là một nỗ lực hướng tới cái khôn mà Socrates thể hiện ngày qua ngày, bất chấp ông ấy thuyết trình về tình yêu (hay chủ đề nào khác) trừu tượng thế nào chăng nữa.

Để chấm dứt “hài kịch khái niệm” của Plato, Alcibiades vừa đảo ngược, vừa hoàn thiện luồng suy nghĩ của Socrates: suy cho cùng tình yêu là cảm hứng cá nhân tạo màu không thể thiếu cho ý tưởng, tư tưởng hay cách suy nghĩ.